Kioksitani

Ufaransa na Val d'Aran: kwa mujibu wa utafiti wa kijamii-kilugha wa 2020 wa Office public de la langue occitane (waliohojiwa 8 000 katika Nouvelle-Aquitaine, Occitanie na Val d'Aran), Kioksitani kina wazungumzaji takriban 542 000 wenye umri wa miaka 15 na zaidi¹. Ni asilimia 7 tu ya waliohojiwa wanaokizungumza bado, kushuka kwa pointi 3 hadi 4 katika miaka kumi, lakini asilimia 43 wanasema wanakielewa angalau kidogo¹. Wazungumzaji wana wastani wa umri wa miaka 66; asilimia 70 walikijifunza katika familia¹. Départements zenye ufundishaji mwingi zaidi zina viwango vya juu zaidi: Pyrénées-Atlantiques (asilimia 12), Aveyron (asilimia 18), Lozère (asilimia 22)¹.

Val d'Aran (2023): asilimia 79.7 ya wakazi wenye umri wa miaka 15 na zaidi wanaelewa Kiarani, asilimia 53.6 wanakizungumza, asilimia 63.7 wanakisoma na asilimia 39.4 wanakiandika; ni lugha ya kwanza pekee ya asilimia 18.5 na lugha ya kawaida pekee ya asilimia 16.3⁸.

Italia: idadi ya wazungumzaji haijulikani; wakazi wa eneo la Kioksitani la Italia ni takriban 100 000³.

Ufaransa: Katiba inasema kwamba "lugha ya Jamhuri ni Kifaransa" (Ibara ya 2) na kwamba "lugha za kimaeneo ni sehemu ya urithi wa Ufaransa" (Ibara ya 75-1)⁴. Ufaransa ilitia saini Mkataba wa Ulaya wa Lugha za Kimaeneo au za Wachache tarehe 7 Mei 1999, lakini Baraza la Katiba liliamua kwamba ulikuwa na vifungu vinavyopingana na Katiba⁷. Sheria Na. 2021-641 ya tarehe 21 Mei 2021 inazijumuisha lugha za kimaeneo katika urithi wa kilugha unaolindwa na Kanuni ya Urithi⁵; Baraza la Katiba lilifuta vifungu vyake viwili, kuhusu ufundishaji wa kuzamishwa na kuhusu alama za matamshi katika rejista za kiraia⁶.

Hispania: Sheria ya Catalonia 35/2010 inakifanya Kioksitani, kinachojulikana kama Kiarani katika Val d'Aran, kuwa lugha ya asili ya Aran na lugha rasmi huko Catalonia². Mwaka 2018 Mahakama ya Katiba (hukumu 11/2018) ilibatilisha vifungu vilivyokifanya Kiarani kuwa lugha ya matumizi "yanayopewa kipaumbele" ya taasisi².

Italia: jumuiya ya Kioksitani inatambuliwa kama jamii ya wachache ya kilugha ya kihistoria na Sheria 482/1999; Italia imetia saini Mkataba wa Ulaya bila kuuridhia³.

Ufaransa: sheria ya 2021 inaruhusu huduma za umma kuonyesha tafsiri katika lugha ya kimaeneo kwenye majengo ya umma, barabara, miundombinu ya usafiri na nyenzo zao kuu za mawasiliano⁵; hata hivyo, Baraza la Katiba liliamua kwamba kifungu kinachowapa watu binafsi haki ya kutumia lugha nyingine isiyo Kifaransa katika mahusiano yao na utawala kilipingana na Ibara ya 2 ya Katiba⁶.

Val d'Aran: Kiarani kinapaswa kutumika kwa kawaida katika taratibu za Conselh Generau d'Aran na mamlaka za kienyeji, na na Generalitat katika mahusiano yake na wananchi huko Aran².

Ufaransa: sheria ya 2021 inaelekeza kwamba, chini ya makubaliano kati ya Dola na mikoa, lugha ya kimaeneo ni somo linalofundishwa ndani ya saa za kawaida za shule, ili iweze kutolewa kwa wanafunzi wote⁵. Kwa mujibu wa utafiti wa 2020, asilimia 14 ya wazazi wa watoto walio chini ya miaka 18 wanasema watoto wao wanachukua au wamechukua masomo ya Kioksitani, na asilimia 81 ya wakazi wanaunga mkono ufundishaji kuanzia chekechea hadi sekondari ya juu¹.

Val d'Aran: Kiarani ndiyo lugha ya kawaida ya kufundishia na kujifunzia shuleni².

Italia: shule chache zinatoa Kioksitani; kituo cha Mercator kinaorodhesha taasisi tano za elimu kamili (Cervasca, Paesana, Villar Perosa, Ceres, Corigliano d'Otranto)³.

Ufaransa: Kioksitani husomwa zaidi katika magazeti ya kienyeji (asilimia 66 ya wasomaji); theluthi mbili ya wakazi wanataka uwepo wenye nguvu zaidi katika vyombo vya habari, na majukwaa ya kutiririsha na podikasti ni chanzo cha habari kwa Kioksitani kwa asilimia 62 ya wazungumzaji walio chini ya miaka 30¹.

Val d'Aran: huduma za sauti na picha zenye leseni huko Aran lazima zihakikishe uwepo wa Kiarani katika vipindi vyao².

Italia: majarida kadhaa, ikiwemo Coumboscuro (chapisho la kila mwezi la lugha mbili Kiprovensali-Kiitaliano), La Valaddo na Ousitanio Vivo, huchapisha asilimia 10 hadi 30 ya maandishi yao kwa Kioksitani³.

Mwaka 2020, asilimia 92 ya waliohojiwa walitaka Kioksitani kidumishwe au kiendelezwe, na asilimia 87 walitaka ukuzaji bora wa utamaduni wa Kioksitani (maigizo, matamasha ya muziki, sherehe, filamu)¹. Nchini Italia, chama cha Chambra d'Òc hufanya kazi ya kulinda na kukuza Kioksitani, Kifranko-Provensali na Kifaransa³.