Kisorbia

Hakuna sensa ya lugha nchini Ujerumani, na utafiti kamili wa mwisho wa Kisorbia cha Chini ni wa mwaka 1993-1995¹.

Mamlaka za umma za Saxony zinataja takriban Wasorbia 60 000, wakiwemo Wasorbia wa Chini 20 000 huko Brandenburg na Wasorbia wa Juu 40 000 huko Saxony; kwa mujibu wa utafiti wa Chuo Kikuu cha Leipzig (2024), takwimu hizi za kujihusisha kikabila mara nyingi hudhaniwa kimakosa kuwa idadi ya wazungumzaji¹. Makadirio ya karibuni zaidi ya kitaaluma (Lewaszkiewicz, 2014) yanaweka idadi ya watu wanaoweza kuwasiliana kikamilifu kuwa si zaidi ya 8 500 kwa Kisorbia cha Juu na 1 000 kwa Kisorbia cha Chini¹.

Kisorbia cha Chini: utafiti wa 2024 unakadiria idadi ya wazungumzaji wenye umahiri kuwa 50 hadi 100, na wale waliojifunza kama lugha ya kwanza kuwa chini ya 100¹. Kituo cha Lugha cha WITAJ huko Cottbus kinajua familia 15 ambamo angalau mzazi mmoja huzungumza Kisorbia na watoto¹.

Haki za Wasorbia zinaongozwa na sheria mbili za majimbo: huko Saxony, Sheria ya Haki za Wasorbia ya tarehe 31 Machi 1999⁴; huko Brandenburg, Sheria ya Wasorbia/Wawendi ya tarehe 7 Julai 1994, iliyorekebishwa mara ya mwisho tarehe 5 Machi 2024, inayowatambua Wasorbia/Wawendi kama "sehemu sawa ya watu wa Jimbo" na kufafanua eneo lao la jadi la makazi³. Uwekaji wa mwisho wa mipaka ya eneo hilo huko Brandenburg bado unasubiriwa, baada ya hukumu za mahakama ya kiutawala ya Cottbus kukatiwa rufaa².

Ujerumani inatumia Mkataba wa Ulaya wa Lugha za Kimaeneo au za Wachache kwa Kisorbia cha Juu huko Saxony na Kisorbia cha Chini huko Brandenburg². Mwezi Septemba 2023, Landtag ya Brandenburg iliamua kukubali ahadi 13 za ziada kwa Kisorbia cha Chini; utaratibu wa shirikisho ulikuwa haujakamilika kufikia mwanzoni mwa 2026².

Wakfu wa Watu wa Kisorbia unafadhiliwa na Shirikisho (sehemu tatu kwa sita), Saxony (mbili kwa sita) na Brandenburg (moja kwa sita); makubaliano ya tano ya ufadhili yatahusu 2026-2030². Tangu tarehe 1 Mei 2025, Kanuni ya Kiraia inaruhusu maumbo ya majina ya ukoo yanayotofautiana kwa jinsia kwa mujibu wa desturi ya Kisorbia².

Saxony: ndani ya eneo la makazi la Wasorbia, kila mtu anaweza kutumia Kisorbia mbele ya mamlaka za Saxony, kwa nguvu sawa ya kisheria na Kijerumani na bila gharama wala hasara; alama za umma huko zinapaswa kuwa za lugha mbili⁴. Haki ya kutumia Kisorbia mbele ya mahakama za wilaya za nyumbani imehakikishwa, ikiwemo kwa maombi na hati za maandishi². Kila moja ya manispaa 42 za eneo la makazi hupokea takriban euro 5 000 kwa mwaka kwa gharama za ziada za lugha mbili, ikisaidiwa na ofisi kuu ya huduma huko Hoyerswerda². Tangu Aprili 2025, kamishna wa serikali ya Saxony anaratibu masuala ya Kisorbia katika wizara zote².

Brandenburg: ndani ya eneo la makazi, Kisorbia cha Chini kinaweza kutumika mbele ya mamlaka za jimbo na za manispaa kwa nguvu sawa ya kisheria na Kijerumani; majengo ya umma, mitaa, viwanja, madaraja na vibao vya majina ya mahali lazima viandikwe kwa Kijerumani na Kisorbia cha Chini³. Tangu Julai 2025, huduma kadhaa za kiutawala za mtandaoni kwenye tovuti ya service.brandenburg.de (leseni za udereva, usajili wa biashara, n.k.) zinapatikana kwa Kisorbia cha Chini².

Saxony: mwezi Januari 2022, takriban wanafunzi 2 900 walikuwa wakijifunza Kisorbia, 2 250 kati yao chini ya dhana ya lugha mbili "2plus" (shule 16) na 650 kama lugha ya kigeni (shule 11 za msingi)⁵. Dhana ya 2plus ilitathminiwa na Chuo Kikuu cha Leipzig, na Taasisi ya Kisorbia ilifanya majaribio ya umahiri wa lugha kwa wanafunzi wa darasa la 8².

Brandenburg: katika Shule ya Sekondari ya Kisorbia cha Chini huko Cottbus, Kisorbia ni lazima hadi mtihani wa kumaliza shule; kuanzia 1994-95 hadi 2022-23, wanafunzi 1 652 walikisoma huko hadi mwaka wa mwisho¹. Mpango wa jimbo wa kusaidia shule za malezi zinazotoa Kisorbia ulirekebishwa Septemba 2025 na kurefushwa hadi miaka mitatu (2026-2028)². Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Brandenburg kinaandaa kozi ya mafunzo ya walimu wa shule ya msingi kwa Kisorbia huko Senftenberg; walimu wa sekondari wanaendelea kufunzwa katika Chuo Kikuu cha Leipzig².

Watu wazima: mradi wa kuzamishwa wa ZORJA ulipokea kundi lake la kwanza la watu 12 mwezi Septemba 2023, kwa miezi kumi ya kozi za muda wote¹.

Redio na televisheni za umma: "MDR Sachsen – Serbski rozhłós" hutangaza saa 25.5 kwa wiki kwa Kisorbia cha Juu kutoka studio ya Bautzen, na RBB hutangaza vipindi vya Kisorbia cha Chini kutoka Cottbus; programu za "MDR Serbja" na "rbb serbski" hukusanya maudhui yao ya Kisorbia². Mtu wa jamii ya Wasorbia amekuwa mjumbe wa baraza la utangazaji la MDR tangu Desemba 2021². Hakuna kipindi binafsi kilicho kwa Kisorbia kikamilifu kilichopewa leseni huko Saxony².

Filamu: mtandao wa filamu wa Kisorbia-Kijerumani "Łužycafilm" unapokea takriban euro 420 000 hadi 2031 kutoka fedha za mabadiliko ya kimuundo².

Magazeti: shirika la uchapishaji la Domowina huko Bautzen huchapisha Serbske Nowiny, Nowy Casnik na jarida la Rozhlad⁶.

Mamlaka ya vyombo vya habari ya Saxony imesaidia filamu kuhusu maisha ya Wasorbia, zilizopigwa kwa sehemu kwa Kisorbia: "winterlieb – libawka", "blaubeeren – cerne jogody" na "kohle – wuhlo"². Huko Brandenburg, ufadhili wote wa Medienboard Berlin-Brandenburg (sinema, televisheni, mfululizo, michezo ya kompyuta) uko wazi kwa kazi za Kisorbia cha Chini².