Kipomaki

LUGHA YA KIPOMAKI

Taarifa za jumla

Wapomaki wanaishi katika eneo la milima ya Rhodope pande zote mbili za mpaka wa Ugiriki na Bulgaria. Lugha yao mama ni Kipomaki (Pomachki). Wapomaki, pamoja na Waturuki na Waroma Waislamu wanaoishi Thrace, wanatambuliwa rasmi kama jamii ya wachache ya kidini ya Kiislamu, kwa mujibu wa Mkataba wa Lausanne (1923). Ibada za kidini za Wapomaki hufanyika kwa Kiarabu.

Lugha ya Kipomaki ni ya familia ya lugha za Kislavoni za Kusini na ina mfanano mwingi na lugha ya Kibulgaria. Pia ina maneno mengi ya kuazimwa ya Kituruki na baadhi ya maneno ya Kigiriki. Kumekuwa na uandishi wa aina mbalimbali wa mapokeo simulizi ya lugha ya Kipomaki, ingawa hadi sasa maumbo tofauti ya uandishi yametumiwa.

Nyimbo, methali, hadithi za kubuni na misemo ya kila siku zimechapishwa katika vitabu mbalimbali, na rekodi nyingi za nyimbo za jadi za Kipomaki zimetolewa. Mbali na kamusi na vitabu vya kiada vilivyochapishwa, kuna pia tafiti za kilugha kuhusu lugha hii na tasnifu za uzamivu zinazoendelea. Gazeti la Kipomaki liitwalo "Zagálisa" linachapishwa kwa sasa nchini Ugiriki. Shirika la kitamaduni liitwalo Kituo cha Utafiti wa Kipomaki (lenye makao yake Komotini, Ugiriki) linakuza utafiti kuhusu lugha na utamaduni wa Kipomaki. Tofauti za lahaja za Kipomaki bado hazijachambuliwa wala kulinganishwa.

Maelezo ya kilugha

Irabu na konsonanti zinazotumiwa na kamusi na watafiti wa Kipomaki hadi sasa zinaonyeshwa katika jedwali la Alfabeti hapa chini. Sauti /d/ na /?/ hazipo katika Kipomaki. Muundo na sintaksia ya lugha ya Kipomaki kimsingi ni ya Kislavoni, kama ilivyo kwa sehemu kubwa ya msamiati wake. Kuna jinsia tatu za kisarufi, idadi mbili, na kesi nne (kiima, umilikishi, yambwa, mwito). Kibainishi kiashiria huambatishwa kwenye nomino kama tamati. Nomino za kiume huishia kwa konsonanti, nomino za kike huishia kwa -a au -o, na nomino za kati huishia kwa -e, -o au -u. Nomino za kike zinazotokana na nomino ya kiume inayolingana huishia kwa -a, -na, -ka, -ova, -inka, -itsa. Vipunguzi ni vya kawaida sana katika Kipomaki. Maneno ambatani si mengi, kwa sababu Wapomaki hupendelea kutumia mkusanyiko wa maneno badala ya neno moja ambatani. Viwakilishi hunyambuliwa kama nomino na vivumishi. Vivumishi na vielezi huunda daraja la ulinganisho kwa kutumia "po" (zaidi), k.m. po hubava (bora zaidi). Daraja la juu kabisa huundwa kwa "jáche". Kitenzi saidizi pekee ni kitenzi "sam" (kuwa). Kitenzi "ímam" (kuwa na) hakitumiki kama saidizi. Kuna nyakati tatu za neno moja (uliopo, uliopita sahili, uliopita endelevu) na nyakati tano za maneno kadhaa (timilifu uliopo, timilifu uliopita, ujao sahili, ujao endelevu na ujao timilifu). Nyakati za wakati ujao hutanguliwa na "she" (ita-). Kuna pia wakati unaoitwa "Ujao katika Uliopita". Kuna aina mbili za vitenzi-jina vya sifa (vya wakati uliopo na vya uliopita). Vitenzi vimegawanyika katika makundi mawili: vinavyoishia kwa -am au -om na vinavyoishia kwa -em. Kauli ya kutendwa huundwa kwa kuongeza "sa" kwenye umbo la kauli ya kutenda. Maumbo ya ukanushi ya vitenzi huundwa kwa kuongeza "ne", "ni" au "nie" mbele ya kitenzi. Maumbo ya kuuliza ni sawa na maumbo ya kukubali, kwa kiimbo cha kuuliza. Pale ambapo hakuna kiwakilishi cha kuuliza kabla ya kitenzi, "li" hutumiwa.

Msamiati

Msamiati wa Kipomaki una maneno mengi yasiyopatikana katika lugha nyingine. Kamusi za Kipomaki-Kigiriki zimeorodhesha zaidi ya maneno 20 000. Miongoni mwake kuna mifano mingi ya maneno ya kuazimwa:

Kuna pia maneno mengi ya Kiulaya yaliyoingizwa hivi karibuni katika lugha ya Kipomaki (k.m. fabriki = viwanda, avkátin = wakili, futugrafichkata makína = kamera ya picha).

Bibliografia