Kihungaria

Lugha rasmi ya Jamhuri ya Hungaria, Kihungaria ni lugha rasmi ya kumi na mbili ya Ulaya. Ni lugha mama ya takriban watu milioni 15, na takriban watu milioni 2 huizungumza kama lugha ya pili. Kwa mujibu wa makadirio, iko katika nafasi ya 30 hadi 35 miongoni mwa lugha zinazozungumzwa duniani, na wazungumzaji wa Kihungaria ni asilimia 0.3 ya watu wote duniani. Jamii za wachache za Wahungaria zimekaa katika nchi zinazopakana na Hungaria, katika nchi za Ulaya Magharibi, na pia Marekani, Kanada, Australia na hata Afrika Kusini.
Mwaka 2000, Kihungaria kilifundishwa kama somo la kitaaluma katika vyuo vikuu 36 katika nchi 21.
Kihungaria si cha familia ya lugha za Kihindi-Kiulaya; hakuna uhusiano wa kilugha kati ya Kihungaria na lugha za Kijerumani, za Kirumi au za Kislavoni. Ni lugha ya Kifini-Kiugri. Kwa hiyo, ndugu zake wa kilugha wanapatikana nje ya mahali kilipo kijiografia: Kifini na Kiestonia barani Ulaya, pamoja na lugha nyingine kadhaa za ardhi ya Urusi. Lugha hizi, pamoja na lugha za Kisamoyedi zinazozungumzwa hasa Siberia, huunda familia ya lugha za Kiurali (zikipangwa kutoka iliyo karibu zaidi hadi iliyo mbali zaidi kilugha, lugha hizi ni: Kivogul, Kiostyak, Kivotyak, Kimari, Kimordvin, Kisami, Kinenet, n.k.). Uhusiano wa lugha hizi unaonekana katika mifanano kadhaa ya wazi ya kilugha ambayo bado ipo. Hata hivyo, bila kujifunza, na licha ya msamiati wa kale wa pamoja, wazungumzaji wa Kihungaria na wazungumzaji wa lugha nyingine za familia hii hawaelewani. Msamiati huo wa kale wa pamoja umeacha vitenzi vya matendo ya msingi (lesz/kuwa, élni/kuishi, enni/kula, menni/kwenda, n.k.), nomino za viungo vya mwili (szív/moyo, kéz/mkono, száj/mdomo, n.k.), vitu au matukio ya asili (fa/mti, hal/samaki, víz/maji, hó/theluji, ég/anga, n.k.), maneno ya mahali na wakati (alatt/chini ya, mögött/nyuma ya, n.k.), pamoja na namba (kettő/mbili, négy/nne, száz/mia moja) na viwakilishi (ki/nani, mi/nini, ez/hiki, az/kile, én/mimi, n.k.).
Maneno ya kuazimwa ya baadaye yanatoka katika lugha za Ulaya zinazojulikana zaidi (maneno yenye asili ya Kislavoni: király/mfalme, megye/kaunti, pap/kasisi, n.k.; maneno kutoka Kilatini: templom/kanisa, mise/misa, iskola/shule, n.k.; maneno yenye asili ya Kijerumani: püspök/askofu, csap/bomba la maji, n.k.).
Lugha ya Kihungaria ina utamaduni mrefu wa fasihi andishi ulioanza wakati wa Kihungaria cha Kale, na ulienea tangu kutekwa kwa nchi (896), yaani kuanzishwa kwa Dola na kugeukia Ukristo chini ya utawala wa Mfalme Mtakatifu Stefano, hadi 1526 (kushindwa Mohács). Tukio hilo lilikuwa la kuangamiza kwa ufalme huo wa Ulaya ambao hadi wakati huo ulikuwa na nguvu za kutosha kuhimili mashambulizi makali na ya mara kwa mara ya Waosmani. Lilisababisha nchi kugawanywa katika sehemu tatu: kusini na mji mkuu vilikuwa chini ya utawala wa Waturuki, magharibi na kaskazini chini ya utawala wa Austria, na ni Transylvania tu na maeneo yake ya jirani iliyofanikiwa kubaki na uhuru kiasi. Kutokana na mgawanyiko huo, pamoja na kuenea kwa uchapishaji, na kufuatia tafsiri za Biblia ya Kiprotestanti na ya Kikatoliki, vituo vya kimaeneo vilianzishwa kwa ajili ya kukuza utamaduni na lugha ya Kihungaria, na hadi leo vimebaki na nguvu kama vyombo vya utambulisho.
Maandishi ya kwanza yenye maneno ya Kihungaria ni hati ya kuanzisha Monasteri ya Tihany, mwaka 1055. Maandishi ya kwanza yaliyoandikwa kwa Kihungaria kikamilifu (Hotuba ya Mazishi) ni ya mwishoni mwa karne ya 12, na shairi la kwanza, Maombolezo ya Maria, ni la mwanzoni mwa karne ya 13. Fasihi ya Kihungaria ya Mwamko iliathiriwa sana na kazi za kishairi za mwanahumanisti Bálint Balassi, aliyekuwa maarufu kote Ulaya.
Mapambano ya kuiunganisha tena nchi na kupata uhuru yanaendana na kipindi cha Kihungaria cha Kati (mwishoni mwa karne ya 18). Enzi ya Mwangaza na Vipindi vya Mageuzi viliambatana na tukio la kilugha: mageuzi ya lugha ya Kihungaria. Kazi za waandishi mashuhuri wa karne ya 19 (washairi Mihály Csokonai Vitéz, Ferenc Kölcsey, Mihály Vörösmarty, pamoja na Sándor Petőfi au János Arany; na waandishi kama Mór Jókai, Kálmán Mikszáth) zimechangia sana kujenga Kihungaria sanifu cha kifasihi.
Watetezi wa mageuzi ya lugha bado walipinga kuazima maneno kutoka lugha za kigeni. Hata hivyo, Kihungaria cha kisasa kina idadi kubwa sana ya maneno mapya yaliyotoka hasa Kiingereza.
Kwa upande wa sauti, Kihungaria kina mkazo kwenye silabi ya kwanza. Kanuni maalum za kilugha huamua upatanifu wake wa irabu, kwa mfano kutokuwepo kwa uhusiano kati ya urefu wa irabu na mkazo.
Kwa mtazamo wa kiuainishaji, Kihungaria ni lugha ambishi bainishi: mahusiano yake ya kisarufi huonyeshwa kwa kuongeza viambishi tamati kwenye shina. Ingawa maneno yanaweza kuonekana marefu kupita kiasi, sifa hii inaruhusu tofauti fiche za kimaana.
Kihungaria hakina jinsia ya kisarufi; vibainishi na vivumishi vya sifa havibadiliki kwa kesi. Viambishi vinavyoonyesha mahali vina pande tatu zinazopingana, jambo linaloongeza utajiri wa uwezo wa lugha wa kujieleza. Kitenzi 'kuwa na' hakipo; zaidi ya hayo, Kihungaria kina nyakati chache za vitenzi (wakati uliopo, uliopita, ujao). Ni wa kundi la lugha za SOV (Kiima-Yambwa-Kitenzi).
Lugha ya Kihungaria inaruhusu mizani ya kishairi ya kikale na ya mkazo.
Makadirio yanadai kwamba maneno ya Kihungaria ni zaidi ya milioni moja.