Kiwelisi

Sensa ya 2021: wakazi 538 300 wa Wales wenye umri wa miaka 3 na zaidi, yaani asilimia 17.8, waliripoti kuwa wanaweza kuzungumza Kiwelisi, chini ya 562 000 (asilimia 19.0) mwaka 2011 na 582 400 mwaka 2001^1,2. Kushuka huku kunasababishwa hasa na kupungua miongoni mwa wenye umri wa miaka 3 hadi 15¹.

Kwa mujibu wa Utafiti wa Kila Mwaka wa Wakazi, watu 828 600 (asilimia 26.9) waliweza kuzungumza Kiwelisi katika mwaka unaoishia tarehe 31 Machi 2025; Serikali ya Wales inashauri tahadhari katika kutafsiri takwimu hizi, kwa kuwa hadhi yake ya takwimu rasmi zilizoidhinishwa imesitishwa kwa muda².

Matumizi: kwa mujibu wa Utafiti wa Matumizi ya Lugha ya Kiwelisi wa 2019-20, asilimia 10 ya wakazi huzungumza Kiwelisi kila siku, na zaidi ya maneno machache tu².

Kipimo cha Lugha ya Kiwelisi (Wales) cha 2011 kinaelekeza kwamba "lugha ya Kiwelisi ina hadhi rasmi nchini Wales", bila kuathiri hadhi ya Kiingereza; pia kinaunda nafasi ya Kamishna wa Lugha ya Kiwelisi³.

Mkakati wa "Cymraeg 2050", uliozinduliwa Julai 2017, unalenga wazungumzaji milioni moja ifikapo 2050 na kuongeza maradufu, kutoka asilimia 10 hadi 20, sehemu ya wakazi wanaozungumza Kiwelisi kila siku². Sheria ya Lugha ya Kiwelisi na Elimu (Wales) ya 2025, iliyopata Idhini ya Kifalme tarehe 7 Julai 2025, inaweka kisheria lengo la angalau wazungumzaji milioni moja wa Kiwelisi ifikapo 2050⁴.

Kipimo cha 2011 kinatekeleza hadhi rasmi kupitia wajibu wa taasisi kutumia Kiwelisi, kanuni ya kutendewa sawa kwa Kiwelisi na Kiingereza, na usimamizi wa Kamishna wa Lugha ya Kiwelisi³. Kanuni zinazoongeza taasisi sita na Mamlaka Maalum za Afya katika Viwango vya Lugha ya Kiwelisi zilianza kutumika tarehe 28 Machi 2025; mashauriano kuhusu kuvipanua kwa wamiliki wa nyumba za kijamii waliosajiliwa yalifanyika kuanzia Juni hadi Septemba 2025².

Mwaka 2024-25, asilimia 24.0 ya wanafunzi wa Mwaka wa 1 walifundishwa kwa Kiwelisi; lengo ni asilimia 26 ifikapo 2026². Sehemu ya watoto wa miaka 7 wanaojifunza Kiwelisi kama lugha ya kwanza iliongezeka kutoka asilimia 22.2 mwaka 2011-12 hadi asilimia 24.1 mwaka 2024-25, na asilimia 19.8 ya wanafunzi wanaoingia shule ya sekondari (Mwaka wa 7) walifundishwa kwa Kiwelisi². Shule saba mpya zinazofundisha kwa Kiwelisi zilikamilika mwaka 2024-25².

Sheria ya 2025 inalenga wanafunzi wote kuwa angalau "watumiaji huru wa lugha ya Kiwelisi" ifikapo mwisho wa elimu ya lazima, na inaunda makundi matatu ya kisheria ya shule kulingana na nafasi ya Kiwelisi⁴. Pia inaunda Taasisi ya Kitaifa ya Kujifunza Kiwelisi, ambayo vifungu vyake vinaanza kutumika tarehe 1 Agosti 2027⁴.

Watu wazima: mwaka 2023-24, Kituo cha Kitaifa cha Kujifunza Kiwelisi kilikuwa na wanafunzi 18 330².

S4C ni kituo kinachotangaza kwa Kiwelisi kikamilifu, kikirusha zaidi ya saa 115 za vipindi kwa wiki kwenye huduma yake ya kawaida, vinavyopatikana pia mtandaoni kwenye S4C Clic⁵.

Magazeti ya kienyeji: mwaka 2024-25, "papurau bro" 54 (magazeti ya kienyeji ya Kiwelisi yanayoendeshwa na watu wa kujitolea) yalipata ruzuku za kufikia wasomaji wapya na kuchapisha kidijitali².

Mtandao wa "mentrau iaith" (mipango ya lugha ya kienyeji) huendesha matukio kama Tafwyl, tamasha la Kiwelisi la Cardiff². Shirika la wanawake Merched y Wawr lilivutia zaidi ya watu 60 000 katika shughuli zake mwaka 2024-25².