Kigalisia

Kigalisia, kilichofafanuliwa katika Hati za Kujitawala kuwa lugha asilia ya Galicia, ni lugha ya Kirumi iliyoibuka karibu karne ya 9 kama tawi la Kilatini cha kawaida kilicholetwa kwenye Rasi ya Iberia na majeshi ya Kirumi wakati wa kipindi cha kufanywa Warumi. Hatimaye lugha hii ilichukua nafasi ya lugha nyingi za kabla ya Kiselti, za Kiselti na zinazofanana na Kiselti zilizozungumzwa kaskazini-magharibi mwa Rasi; kwa sababu ya wingi wake na kwa kuwa zilikuwa lugha za mdomo tu, hazikuweza kustahimili shinikizo la Kilatini, kilichoendelea zaidi na chenye maandishi, na zilibaki tu kama tabaka la chini lililoathiri msamiati na matamshi ya Kilatini hicho. Lugha za watu wengine, wakiwemo Wasuebi na Wavisigothi wa Kijerumani, na kwa kiasi kidogo Kiarabu, ziliathiri jinsi Kilatini hiki cha kawaida kilivyokua, na hatimaye kikaibuka kama lugha kamili ya Kirumi inayojitegemea, inayojulikana kama galego ('Kigalisia'), jina linalotokana na jimbo la Kirumi la Gallaecia, lililoenea mbali zaidi ya mipaka ya Galicia ya leo hadi kufikia Ureno ya sasa, mahali alipozaliwa ufalme uliokuja kuwa huru. Kwa hiyo, Ureno ulikuwa ufalme wa 'Kigalisia' ambapo Kigalisia kilizungumzwa. Hata hivyo, baada ya kutengana kwa Galicia na Ureno, uliopanuka kusini hadi Algarve, lugha iliyozungumzwa huko ikaitwa 'Kireno', jina ambalo liliendelea kujulikana duniani kote Ureno ilipokuwa dola la kikoloni. Kwa mtazamo wa kihistoria, basi, Kigalisia na Kireno ni lugha moja. Lakini mgawanyiko wa kisiasa wa Galicia na Ureno, ulioanza katika karne ya 11, pamoja na utawala uliofuata wa Ufalme wa Castile juu ya Galicia, ulisababisha tofauti za asili katika jinsi lugha ilivyozungumzwa pande mbili za Mto Minho, uliokuwa mpaka wa kisiasa kwa karne nyingi, kuzidi kuongezeka.

Historia ya lugha ya Kigalisia inaweza kugawanywa katika vipindi vitatu vikuu: Kigalisia cha Kale, cha Kati na cha Kisasa. Kigalisia cha Kale, kinachojulikana pia kama Kigalisia-Kireno cha Zama za Kati, kinahusu kipindi kuanzia kuibuka kwa lugha katika Zama za Kati hadi karne ya 15. Kwa zaidi ya miaka mia saba, Kigalisia kilikuwa lugha ya kawaida kabisa iliyotumiwa na sekta zote za jamii, ingawa, kama ilivyokuwa katika sehemu nyingine za Dola ya Kirumi, katika miaka ya mwanzo Kilatini bado kilitawala kama lugha ya maandishi. Katika sehemu ya mwisho ya kipindi hicho, Kihispania cha Kikastilia pia kilianza kupenya kama lugha ya tabaka tawala iliyolazimishwa kwa Galicia kutoka nje. Katika kipindi hiki, lugha ya Kigalisia (ambayo ni bora kuiita Kigalisia-Kireno) ilifikia viwango vya juu vya umaarufu wa kifasihi, hasa kama lugha ya ushairi, na kuzaa shule adhimu ya ushairi wa Kigalisia-Kireno yenye maandishi tajiri na anuwai kama Cantigas de Amor, Cantigas de Amigo na Cantigas de Escarnio e Maldizer, miongoni mwa mengine.

Kigalisia cha Kati kinahusu kipindi cha karne ya 16 hadi 18, kinachojulikana kama 'Miaka ya Giza' kwa sababu Kigalisia kilikaribia kutoweka kabisa kama lugha ya maandishi. Ukoloni wa kisiasa wa Galicia na Ufalme wa Castile, ulioanza mwishoni mwa kipindi kilichotangulia, uliambatana na kulazimishwa taratibu kwa Kihispania cha Kikastilia kama lugha ya mamlaka na utawala, na hivyo kukifanya kuwa lugha rasmi kwa kila hali. Kigalisia, ambacho bado kilizungumzwa na wakazi wote, kilishushwa hadhi kuwa lugha ya mdomo tu, kikizidi kuepukwa na tabaka tawala na kuonekana kama lugha duni ya watu wasio na elimu na wajinga. Pamoja na kupoteza heshima na dharau iliyoipata lugha yenyewe, fasihi ya Kigalisia, iliyokuwa imestawi sana zamani, nayo ilitoweka karibu kabisa.

Kigalisia cha Kisasa kinahusu kipindi cha karne ya 19 hadi 20. Ingawa karne ya 19 ilishuhudia Uamsho wa kifasihi wenye waandishi mashuhuri kama Rosalía de Castro, katika nyanja za kisiasa na kijamii Kigalisia kiliendelea kuwa cha pili mbele ya Kihispania cha Kikastilia, kilichokuwa lugha ya utawala, ufundishaji, Kanisa, n.k., na hivyo kuwa lugha ya mamlaka na lugha rasmi pekee. Kwa upande mwingine, kipindi hiki pia kilishuhudia kuzaliwa kwa harakati ya kisiasa na kitamaduni ya Kigalisia iliyokuwa ikikua, iliyotetea matumizi na heshima mpya ya lugha ya Kigalisia. Katika theluthi ya kwanza ya karne ya 20, Kigalisia kiliendelea kurejesha nafasi yake kama njia ya kujieleza kifasihi, kikichochewa na kuibuka kwa utaifa wa Kigalisia, uliofanya lugha kuwa mojawapo ya nguzo za ajenda yake ya kisiasa. Hata hivyo, Vita vya Wenyewe kwa Wenyewe vya Hispania vilivyozuka mwaka 1936, vikifuatwa na udikteta wa Franco, vilikomesha ghafla juhudi hizi zote za kukipendelea Kigalisia. Baada ya kifo cha Franco mwaka 1975, kazi ilianza ya kuanzisha mchakato wa mabadiliko ya kisheria uliosababisha kutambuliwa kwa Kigalisia kama mojawapo ya lugha mbili rasmi za Galicia pamoja na Kihispania. Sheria ya Usanifishaji wa Lugha pia ilitolewa, na kuingiza kweli lugha ya Kigalisia katika mfumo wa elimu na katika utawala wa umma, ingawa malengo mengi ya Sheria hii bado hayajatimizwa.

Mbali na kwamba Kigalisia kinazungumzwa duniani kote kwa umbo la Kireno, lugha ambayo bado kina mengi ya pamoja nayo licha ya tofauti zinazohusu hasa matamshi, Kigalisia chenyewe huzungumzwa leo katika Majimbo manne yanayounda Jumuiya ya Kujitawala ya Galicia, yaani A Coruña, Lugo, Ourense na Pontevedra, na pia katika maeneo yanayopakana na Asturias, León na Zamora. Pia kinaendelezwa duniani kote na wahamiaji wengi wa Kigalisia wanaoishi ng'ambo. Ingawa miaka ya hivi karibuni imeshuhudia kushuka kwa kutisha kwa idadi ya wazungumzaji vijana, pamoja na ukweli kwamba hali ya lugha mbili zisizo sawa (diglosia) mbele ya Kihispania bado haijashindwa kikamilifu, Kigalisia kinaendelea kuzungumzwa na idadi kubwa ya wakazi: zaidi ya asilimia 80 wanaweza kukizungumza na karibu wakazi wote wanaweza kukielewa.

X. R. Freixeiro Mato