Maandishi ni nini?

Maandishi: kuweka lugha ndani ya mkebe

BNM Consulting, Brussels, 2003 · imetafsiriwa kutoka Kifaransa kwa ajili ya tovuti hii

"Watoto hawasomi vitabu tena!" walimu wanalalamika; "watu hawaandikiani tena!" Posta inaomboleza. Watu wanapenda sana mashindano ya imla ya hadharani kama wanavyopenda mageuzi ya tahajia. Na ni mara ngapi tunamsikia mtu akihubiri kuhusu thamani ya lugha hii au ile kulingana na fasihi yake iliyopo au, kwa ukali zaidi, kuhusu kama matumizi fulani ya lugha yana "maandishi" kabisa? Katika mazingira kama hayo, jaribu basi kuitetea lugha isiyoandikwa, inayoandikwa mara chache au iliyoanza kuandikwa hivi karibuni tu!

Licha ya utofauti unaoonekana wa mifano hii, na wa tabia zinazotokana nayo, tunahisi kwamba suala la maandishi ni la msingi. Kama lugha ina au haina kiambatisho hiki cha ajabu – desturi inayoonekana kwetu kuwa ya kawaida kabisa katika Ulaya ya karne ya 21 – kunaathiri sana jinsi jambo la kilugha linavyotathminiwa, hata kama tathmini hiyo inakubaliwa bila kujua au bila kufikiri. Ni kana kwamba kuandika lugha kunaipa heshima ghafla, na kana kwamba mchezo wa kuainisha hatimaye unafichua kigezo halisi, ushahidi wa kimaada, kitu mahususi tunachoweza kukitegemea. Kitu, tulisema. Inatosha falsafa: kwa kweli ni chombo cha kawaida, ambacho hali yake ya kimaada inapaswa kutukumbusha kila siku jinsi kilivyo cha kupita na, kwa jumla, jinsi kilivyo cha kawaida.

Shughuli ya kutumia zana kama nyingine yoyote

Ni kwa sababu tu ya kuithamini fasihi kupita kiasi na kudharau kazi ya mikono kwa namna ya kibepari ndipo tunapuuza karibu kila mara hali rahisi ya kimaada ya maandishi. Kana kwamba "kuandika" – yaani, katika utamaduni wa Ulaya wa leo, kutumia ama kalamu iliyojazwa wino na karatasi nyembamba, ama kubonyeza kwa upole vitufe vya plastiki vilivyopambwa kwa alama za makubaliano, yaani kibodi – kunakuwa, kwa neema ya lengo lake (kufanyia kazi lugha), shughuli tofauti kimsingi na kupanga na kuyeyusha risasi ili kuunganisha vipande viwili vya chuma, kuendesha usukani na kanyagio za gari ili kusafiri, au kutayarisha soufflé hodari ya raspberry ili kuwaburudisha marafiki. Ni lengo tu linalotofautiana – au tuseme, uwanja ambamo tunatumia uwezo wetu wa kushika vitu na zana.

Lugha na shughuli ya kutumia zana ni nyanja mbili zinazojitegemea: lugha ya mtoto tayari imeundwa, na kujifunza kuandika hakuathiri uwezo wake wa kilugha zaidi wala chini ya jinsi ujuzi wa mpishi unavyoathiri uwezo wetu wa kuhisi njaa. Kama vile viwili hivi vinavyopatikana kwa njia tofauti, kujitegemea kikamilifu kwa uwezo wa kuzungumza na wa kushika vitu kunamaanisha kwamba, katika ugonjwa, vinaweza kupotea kila kimoja peke yake. Mgonjwa mwenye jeraha la ubongo ambaye lugha yake imeathiriwa – anayeitwa "mwenye afasia" – anaweza kabisa kutengeneza pikipiki ndogo au kutumia kibodi au kalamu. Kwa wagonjwa wengine wenye jeraha la ubongo, lugha iko salama, lakini mgonjwa anajaribu kuiwasha kalamu kisha kuivuta kwa shida kama sigara, hawezi tena kuvaa nguo, amepotea katika rundo la vitambaa, au anachukua mkonga wa simu ili kuchora kile daktari wa magonjwa ya akili na neva anachomwomba. Hapo wanaitwa "wasio na ufundi".

Basi maandishi ni nini, na yanapaswa kupewa hadhi gani? Tuseme ni uwanja ambamo, miongoni mwa mingine, uwezo wetu wa kutengeneza vitu unaweza kuwekezwa au usiwekezwe. Hebu tuone jinsi unavyofanya kazi: kwa makubaliano, tunaamua kwamba aina fulani za michoro midogo itawakilisha sauti (alfabeti) au maneno (idiogramu). Kisha, kwa makubaliano vilevile, tunaamua jinsi ya kutengeneza na kunakili michoro hii, kwa kuzingatia vifaa tulivyo navyo. Lengo ni kuiweka lugha ndani ya mkebe.¹

Kusafirisha lugha

Tunasahau kwamba kuandika kwa kalamu ya unyoya na kusoma kwenye karatasi, teknolojia iliyotengwa kwa wasomi wachache katika Zama za Kati, kulifanywa kwa sauti. Ubunifu wa kusoma kimya – ambapo maandishi hayasomwi tena kwa sauti ili kurudisha sauti ya kile kilichosemwa mahali pengine kwa wakati au nafasi – ulienea tu mwishoni mwa Zama za Kati². Kila kitu kinategemea muktadha: maumbo ya alfabeti au vivimbe vya Breli haviwezi kudai ubora wa asili juu ya kinasa sauti au redio linapokuja suala la kusafirisha sauti; taarifa ya habari inaweza kuwa na ufanisi zaidi kwenye televisheni kuliko magazetini. Hizi ni teknolojia za kusafirisha mawazo, za kusafirisha lugha. Katika kila hali, teknolojia hutatua matatizo maalum ya uwanja wake³: je, ujumbe utumwe haraka? Kwa siri? Kwa watu wengi? Je, umekusudiwa kusafiri kupitia wakati? Kupitia nafasi? Kwa mtazamo wa ufundi na zana, mtu "haandiki" jiwe la kaburi kwa namna sawa na kijikaratasi kwa mwenzake kazini. Kibandiko cha Post-it hakijakusudiwa kudumu vizazi kadhaa.

Kwa hiyo, wasiwasi wowote kuhusu mageuzi ya maandishi au ya elimu lazima ujumuishe tafakari kuhusu mambo ya kimaada, kuhusu vikwazo vya kiteknolojia vinavyoongoza jinsi ujumbe unavyotengenezwa: umlaut wa Kijerumani unatokana na uvivu wa kiufundi. Watawa wanakili, waliochoka kunakili 'e' iliyoungana na 'o' katika 'œ', jambo lililotokea mara nyingi, hatimaye walichora '^e' ndogo juu ya 'o' na kisha, wakiboresha ufundi wao, wakaona kwamba vitone viwili '¨' ni vya 'kiuchumi' zaidi. Tahajia chakavu ya jumbe fupi za simu za leo inatokana zaidi na udogo wa vitufe vya simu za mkononi na msongamano wa treni za chini ya ardhi kuliko dharau yoyote ambayo vijana wanaweza kuwa nayo kwa kazi zilizobahatika kuhifadhiwa kwenye karatasi zilizofungwa kwa kadibodi – sembuse kushindwa kwa sera za kimabavu za "usanifishaji" wa tahajia ambazo ndizo miaka yetu ya kwanza shuleni, au kwa msukumo fulani wa uasi ulio changa unaotaka kuiharibu lugha. Hapa kama mahali pengine, mtu anaweza kuwa mhafidhina au mwanamapinduzi; jambo kuu ni kutokosea kuhusu kile kilicho hatarini.

Kwanza kabisa ufundi na mchakato wa utengenezaji, maandishi ni jina linalopewa teknolojia zinazohifadhi lugha. Lakini lugha si kitu pekee kinachobebwa katika mchakato huu. Historia – au tuseme uwezo wetu wa kuwa nayo –, tamaa, thamani, uhuru – au tuseme mfumo tunaotumia kuvisimamia – pia vimeandikwa, mara nyingi kama abiria wa kujificha, katika namna yetu ya kufanya mambo kama vilivyo katika namna yetu ya kuyasema.

Siasa na sheria katika maandishi

Tunawezaje kukosa kuona hamu ya kujihusisha na Kilatini, lugha yenye heshima na inayothaminiwa sana barani Ulaya, Kifaransa kinapoandika [dwa] 'doigt' (kidole; Kilatini digitus), au hamu ya kukaribiana kwa Waskandinavia wote pale, baada ya Vita vya Pili vya Dunia, Wadenmaki walipoacha 'ö' na 'aa', bila shaka za Kijerumani mno, kwa kupendelea 'ø' na 'å' za Kinordiki kabisa? Bado ni nguvu za Roma na Konstantinopoli zinazogongana linapokuja suala la kuandika Kiserbia-Kikroeshia⁴, na huenda Kituruki bado kingeandikwa kwa alfabeti ya Kiarabu kama Atatürk asingeyapenda sana Mapinduzi ya Ufaransa na wazo lake la usasa na usekula. Hapa tena, lugha ya mazungumzo yenyewe haiguswi sana.

Tunahisi pia kwamba herufi kubwa daima huongeza utakatifu kidogo kwenye mchoro wa kifasihi au kwa kile inachohifadhi, kwamba barua iliyoandikwa kwa mkono kwa mwandiko wa kuunganisha haitengenezi kitu sawa na barua pepe iliyoandikwa kwa fonti ya Courier, na kwamba Beijing haina mvuto wa kufikirika kama Peking⁵. Katika darasa la Kihungaria, mwanafunzi mzembe anaweza kuona jina lake la ukoo likiandikwa kwa herufi ndogo ya mwanzo kwa muda mrefu au mfupi kulingana na uzito wa kosa lake. "Faute", neno la Kifaransa la kosa, linamaanisha dhambi kama vile linavyomaanisha kosa katika herufi zinazotumiwa kuhifadhi lugha. Katika Uyahudi, jina la Mungu haliandikwi kwa herufi zake zote⁶, maandishi ya runi hatimaye yalichukua nafasi karibu ya kidini, na katika mifumo mingi ya sheria faksi au barua pepe haina thamani ya kisheria ikilinganishwa na karatasi, kalamu na wino. Maswali ya thamani, tamaa, udhibiti na gharama, ambayo kwa mfano uchanganuzi wa nafsi wa Freud unayashughulikia, hivyo hujitokeza katika tendo la kuandika – jambo ambalo, kama tunavyoona, halihusu tena uwezo wetu wa kuzungumza.

Kueleza sarufi kwa kuandika

Hatimaye, maandishi pia yanafichua aina ya maarifa yaliyokwisha kujengwa kuhusu lugha yenyewe: tunaacha nafasi kati ya makundi ya alama ili kutenganisha kile ambacho sarufi ya jadi, bila tahadhari kubwa, inakichukulia kuwa neno. Tofauti ambayo wanaisimu huiweka kati ya vihusishi vya mbele na vya nyuma kwa upande mmoja na mnyambuliko wa kesi kwa upande mwingine inatokana zaidi na ukweli kwamba, kihistoria na kwa makubaliano, watu walizoea kuinua kalamu ya mwanzi, kalamu ya unyoya au patasi kati ya makundi fulani ya herufi na si kati ya mengine. Ni vigumu kuona ni nini kinachotofautisha kisarufi matumizi ya kihusishi na yale ya tamati ya kesi, isipokuwa kwamba nafasi tupu ya kimaada hutenganisha kichwani kile inachokiunganisha mkiani.

Kifaransa	Kifini	Kiswahili
Vers la maison	talolle	kuelekea nyumba
Dans la maison	talossa	nyumbani
Sur la maison	talolla	juu ya nyumba

Kwa hiyo maandishi, yanapotengeneza lugha, yanajumuisha pia mazungumzo yanayofanywa kuhusu lugha, maarifa ya kilugha ya kipindi kilichoweka kanuni zake. Kiwekeo kwenye 'à' katika Kifaransa "à demain !" (tuonane kesho!) kinaonyesha uchambuzi, sahihi au si sahihi, wa jinsi lugha inavyofanya kazi: kategoria ya 'kihusishi' lazima iwekewe alama kama ilivyo ili kuitofautisha na kitenzi 'a' katika "il a un chien" (ana mbwa).

Tutulie kidogo…

Hatukosi mbinu za kiufundi za kutengeneza ujumbe, kulingana na malengo yetu ya wakati huo na rasilimali za kimaada zilizopo za kuuhamisha, kuunakili, kuufinyanga, kuutangaza, kuuhifadhi, na kadhalika. Ikiwa "maandishi" ndilo jina tunalolipa shughuli ya kufanyia kazi, ya kutengeneza lugha, ni vigumu kuona kwa nini tuipe umuhimu zaidi – au mdogo zaidi – hali moja yoyote ya kihistoria ambamo inatekelezwa. Alfabeti, mfumo wa alama ndogo za kunakiliwa kwa vitufe au kitu chenye ncha kali, kwenye tube ya mionzi au uso tambarare, si alfa na omega, upeo usioweza kupitwa, jibu la mwisho kwa hitaji letu la kujinasua kutoka hali halisi na za papo hapo ambamo ujumbe hutumwa: kinywa na sikio, vikituma na kupokea mawimbi yasiyosafiri zaidi ya mita 50 na ambayo tunahitaji kuweza kuyanakili.

Na kuna, hatimaye, njia nyingi za kutojua kusoma na kuandika: kompyuta inaweza kuwa ya siri kama Devanagari au boustrophedon, Ogham au kikabari. Muumini wa Ulaya wa enzi ya Mwamko "alisoma" kanisa kuu kwa mtazamo mmoja, wakati leo ni wasomi tu wanaoweza kufafanua kwa usahihi ujumbe uliochorwa, uliochongwa na kuwekwa kwenye jengo. Mwandishi kwanza kabisa ni mtengenezaji, fundi wa lugha, anayefuta, anayekata mistari na kuchora mishale kwenye uso tambarare au, leo, anayenakili, kubandika na kupanga upya aya. Kurasa zilizochanwa za mmoja zinaitikia kitufe cha "delete" cha mwingine.

Kwa hiyo ni jukumu letu kuliangalia kwa utulivu suala la maandishi kwa jumla: kuchambua, miongoni mwa machaguo yanayopaswa kufanywa, kile kinachohusu kwanza ufundi, kisha lugha, kisha historia na sheria, na hatimaye maarifa yaliyojengwa kihistoria yaliyoandikwa katika kanuni za uandishi. Kubadilisha ufundi, tahajia, alfabeti au mfumo wa uwakilishi, au vifaa vya kimaada vilivyopo (kibodi na skrini, kalamu ya unyoya, wino na karatasi, n.k.) hakumaanishi lazima kubadilisha lugha yenyewe – bali wazo tulilo nalo kuihusu, jambo ambalo ni hadithi nyingine kabisa. Athari kwa sera ya elimu ni kubwa mno, na tafakari ya kina inahitajika ili kuyaweka maandishi mahali yanapostahili na kuyaacha, mara moja na kwa wote, kama kigezo cha kuhukumu matumizi yoyote ya lugha.