Lugha au lahaja?

Wanaisimu wa karne ya kumi na tisa walitumia mbinu zile zile za wataalamu wa wanyama na wa mimea kuchunguza matukio ya lugha. Walidhani kwamba lugha, kama tu spishi za wanyama au mimea, zingeweza kuainishwa pamoja katika familia za lugha, makundi na makundi madogo, n.k., kutegemea sura zao, njia za kufanya kazi au asili zinazodhaniwa.

Dhana za lugha na lahaja zilitokana na mtazamo huo uliopitwa na wakati. Hivyo lahaja inafafanuliwa kama mgawanyiko ndani ya kundi fulani la kilugha, yaani inaonyeshwa na matumizi ya kilugha yanayoweza kuambatishwa kwenye mkusanyiko mpana zaidi wa kilugha ambao kwa kawaida una kinachoitwa msimbo sanifu unaodhibiti matumizi ya maandishi. Kwa mtazamo huo, Kibavaria ni lahaja ya Kijerumani inayozungumzwa Bavaria, kama vile Kialsace huko Alsace;
vivyo hivyo, Kiwaloni na Kipikardi ni lahaja za Kifaransa.

Wazo hili, licha ya kwamba mara nyingi hutajwa, limekanushwa na tafiti za kisasa za matukio ya lugha. Kwa kweli, kwa mtazamo kama huo, mpaka uwekwe wapi?
Je, inatosha kuandika, yaani kutumia zana kurekodi matumizi ya lugha, ili hatimaye kuruhusu ujumbe wa mdomo kusafirishwa kupitia wakati na nafasi, kwa matumizi ya maandishi kuwa, au kuchukuliwa kuwa, lugha? Ikiwa ndivyo, matumizi yoyote ya lugha, hata lugha ya mtu binafsi, yanaweza kuitwa 'lugha'. Lakini ikiwa kila kauli inaweza kuitwa 'lugha', neno hilo hupoteza maana na nguvu yake yote ya kueleza.

Hebu tulitazame suala hili kwa pembe nyingine. Kinachofanya maneno na sauti ninazotumia kuwa lugha halisi, yaani mfumo wa kibinadamu unaohusisha uhalisia na maneno ninayotumia kuueleza uhalisia huo, ni jambo tofauti kabisa na lile linalofanya maneno na sauti ninazotumia kutambuliwa na wengine kuwa Kiwelisi au Kireno.

Jambo la kwanza linaweza kuchunguzwa na wanaisimu, watakaochambua jinsi fonimu na maneno vinavyofanya kazi, mfumo vinaounda, na jinsi vinavyopangwa pamoja. Mtazamo, au tuseme utambulisho wa mfumo huu kuwa wa kawaida au wa kigeni, wa kisasa au wa kale, wa lugha ya mitaani au wa aina yenye heshima, unahusiana hasa na masuala ya kujihusisha, ya utambulisho, ya michakato ya kuungana au kutengana, na hivyo utachunguzwa na wanaisimu-jamii wanaoangazia vitendo vya lugha kama matokeo ya matukio ya kijamii ya mabadilishano na maingiliano katika wakati, nafasi na miktadha maalum.

Katika mitazamo kama hiyo, maneno 'lugha' na 'lahaja' yanakosa maana. Suala si tena kuainisha spishi za visukuku na kuchunguza mahusiano yao, bali ni kuelewa na kueleza michakato hii isiyoisha na inayojadiliwa upya daima ambayo kupitia kwayo watu huweka alama kwenye matumizi yao wenyewe au, kinyume chake, huweka alama kwenye matumizi tofauti kuwa ya 'wengine'. Neno 'téléphone' linakubaliwa, linawekewa lebo, kuwa neno la Kifaransa na mzungumzaji wa Kifaransa. Neno 'puhelin', lenye maana ya simu kwa Kifini, linatambuliwa kuwa neno la kigeni. Hata hivyo, Kigiriki cha Kale, ambako 'téléphone' kilitoka, ni cha kigeni kisarufi kwa Kifaransa kama Kifini kilivyo. Hivyo, mifumo ya kihistoria, ya kijiografia au ya kijamii ya kuwekea lebo matumizi ya kilugha haihusiani na isimu yenyewe, na kwa kweli inatokana zaidi na siasa kwa maana pana, yaani mahusiano yote yanayoanzishwa kati ya makundi tofauti. Kinyume chake, dhana ya 'lugha sanifu', yaani matumizi ya kilugha yanayokubaliwa na kundi fulani kama yake, inaweza kuchukuliwa kama mkataba wa pamoja wa kilugha uliofanywa na kundi la wazungumzaji, bila kujali tofauti za wazi za lugha zilizopo kati ya mtu mmoja na mwingine, kati ya mahali tofauti na kati ya vizazi. Maumbo ya kisarufi yanayoonekana ya kale au yaliyoganda, lafudhi tofauti, bado yanaweza kuwa sehemu ya lugha ile ile, k.m. Kifaransa. Utofauti wa kilugha si sawa na tofauti ya kijamii-kilugha. Hivyo, katika Kifaransa, misemo kama 'j'ai pas faim' au 'je n'ai pas faim' (yote ikimaanisha 'sina njaa'), licha ya kuwepo au kutokuwepo kwa kipashio cha ukanushi 'ne/n'', bado inachukuliwa kuwa matokeo ya kilugha ya Kifaransa (tofauti ni ya kiwango cha lugha).

Mkataba huu unaofanywa kati ya wazungumzaji wa kundi moja ili kukubali matumizi sanifu unaweza kuwa na asili mbalimbali:

* Kiitaliano sanifu kinatokana na aina moja ya kaskazini mwa Italia kama vile Kibretoni sanifu kinavyotokana na aina moja ya kaskazini mwa Brittany.
* Kijerumani sanifu ni matokeo ya muunganiko wa aina mbalimbali za Kijerumani; vivyo hivyo, Kioksitani sanifu kinatokana na matumizi ya lugha katika eneo lote la Kioksitani.
* Mojawapo ya maumbo ya maandishi ya Kigiriki sanifu, katharevousa, inategemea kundi la matumizi yanayotokana na aina za Kigiriki cha Kale za Uwanda wa Attica!

Kinyume chake, lugha sanifu ya kundi fulani pia inaweza kutohusiana kabisa na matumizi ya kilugha inayoyasanifisha. Hivyo, inawezekana kwamba, hasa kwa lugha za wachache, wazungumzaji hawatumii aina sanifu 'inayolingana' na matumizi yao wanapowasiliana ndani ya kundi kwa sababu hawaimudu, au kwa sababu matumizi yake yamekatazwa au yanadharauliwa. Kwa mfano, wazungumzaji wa aina tofauti za Kibretoni mara nyingi huzungumza Kifaransa badala ya Kibretoni sanifu wanapokuwa pamoja.

Kwa hiyo, mtu hapaswi kuzungumzia lugha au lahaja bali matumizi ya lugha yanayoweza, au yasiyoweza, kukubaliwa kama 'sanifu' na sehemu kubwa au ndogo ya watu fulani, mahali fulani, wakati fulani na kwa tabaka fulani. Uhalali wa makubaliano kama hayo unategemea nia ya wazungumzaji.

Makubaliano ya kukubali lugha sanifu hayarejelei mchakato wa kilugha bali wa kisiasa. 'Mkataba' unaotokana, kama matukio yote ya kisiasa, unaweza kuwa matokeo ya mchakato wa kidemokrasia au wa kimabavu. Wazungumzaji wanapaswa kuwezeshwa kuchagua aina yao sanifu kidemokrasia na mazingira yanapaswa kuandaliwa ili 'mchakato wa kupiga kura' uwe wa haki, na ili kuwe na mjadala wa kudumu, unaoendelea.